حوزه کوئست «مرجع پاسخ به سوالات درسی طلاب»

امروز: 1 اسفند 1396
...
نمایش سوال و پاسخ
موضوع: نحو
ترکیب کلمه «الصابئون» در سوره بقره و مائده چیست؟
ابتدائا باید دانست لفظ «الصابئین» و «الصابئون» مجموعا سه بار در قرآن کریم آورده شده است. دو مرتبه با لفظ «الصابئین» که منصوب به یاء می باشد: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» ]البقرة/62[ ، و: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ» ]الحج/17[ و یک مرتبه هم با لفظ «الصابئون» که با واو مرفوع می باشد: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» ]المائدة/69[.
اما دو آیه اول اشکالی در خصوص اعراب آن نیست چرا که «الصَّابِئِينَ» با واو عطف بر «الذین» شده است که محل آن نصب است. «الذین» اسم برای «إنَّ» می باشد و منصوب است و علامة نصب آن هم یاء می باشد چرا که جمع مذکر سالم است. اما آیه ای که محل اشکال است آیه 69 سوره مائده می باشد، چرا که کلمه «الصابئون» دقیقا در دو آیه اول بصورت منصوب آمده است اما در این آیه بصورت مرفوع آمده است. حال در خصوص این اشکال برخی از نحویون و مفسیرین وجوهی را ذکر کرده اند که ما در اینجا متذکر چند مورد از آنها می شویم:
وجه اول: «الصابئون» در این آیه مبتدا و مرفوع و علامت رفع هم واو می باشد چرا که جمع مذکر سالم است. در واقع در این آیه تقدیم و تاخیر صورت گرفته است، یعنی سیاق معنوی آیه این چنین است: «إن الذين آمنوا و الذين هادوا و النصارى ، من آمن بالله وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحاً فلا خوف عليهم ، ولاهم يحزنون ، والصابئون كذلك ». در واقع «الصابئون» مبتدا و خبر آن محذوف می باشد. نظیر این تقدیم و تاخیر در زبان عرب واقع شده است مانند شعر ضابى بن حارث برجمى كه مى گويد:
فَمَنْ يَكُ أَمْسَى بِالمَدِينَةِ رَحْلُهُ ... فَإِنّي وَ قَيَّارٌ بِهَا لَغَرِيبُ
ترجمه: هركس در مدينه رحل اقامت افكنده، پس من و قيار در آن جا غريب هستيم.
در این شعر، «قیار» منصوب نشده است بلکه بر محل اسم «إنَّ» یعنی «یاء متکلم» عطف شده است، و مرفوع شده است. جناب زمخشری در تفسیر کشاف این قول را قائل شده است.
وجه دوم: «الصابئون» مبتدا و «النَّصَارَى» معطوف علیه  و جمله «مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ...» خبر برای «الصابئون» می باشد و خبر «إنَّ» نیز محذوف می باشد که خبر «الصابئون» دلالت بر خبر محذوف می کند. نظیر چنین مطلبی نیز در کلام عرب وارد شده است، مانند شعر عمرو بن امرئ القيس الخزرجي که می گوید:
نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا عِنْدَكَ رَاضٍ وَالرَّأْيُ مُخْتَلِفُ.
ترجمه: ما نسبت به آنچه در نزدمان هست و تو نسبت به آنچه در نزدت هست راضی هستی و رای و نظر مختلف است.
در این شعر خبر «نحن» حذف شده است و صرفا به خیر معطوف علیه یعنی «أنت» اکفتا شده است. به تعبیر دیگر «راض» که خبر برای «أنت» می باشد دلالت بر خبر محذوف برای «نحن» می کند. لذا تقدیر عبارت این چنین است: «نحن بما عندنا راضون ، وأنت بما عندك راض».
وجه سوم: «الصابئون» عطف بر محل اسم «إنَّ» شده است و از آنجائی که محل اسم «إنَّ» مبتدا و مرفوع بوده است لذا این نیز مرفوع می باشد. البته برخی این وجه را جایز نمی دانند چرا که تا قبل از آمدن خبر، عطف بر محل اسم «إن» و اسم آن را روا نمی دانند(در این خصوص به تفسیر کشاف ذیل آیه مزبور رجوع شود). علامه طباطبائی در المیزان این وجه را قائل شده است، ایشان فرموده اند: 
بر حسب ظاهر" صابئون" عطف است بر" الَّذِينَ آمَنُوا" البته عطف بر محل آن، نه بر ظاهرش، و ليكن جماعتى از علماى نحو اين را جايز ندانسته و گفته‏اند: قبل از آنكه خبر" ان" در كلام بيايد چيزى را نمى‏توان بر محل اسم آن عطف كرد، و ليكن اجتهادشان اجتهاد در مقابل نص است، براى اينكه خود اين آيه دليل بر جواز آنست، زيرا در اين آيه" صابئون" كه در حالت رفع است به محل اسم" ان" كه كلمه" الذين" است عطف شده.