حوزه کوئست «مرجع پاسخ به سوالات درسی طلاب»

امروز: 28 شهریور 1397
...
نمایش سوال و پاسخ
موضوع: اصول
در باب انسداد داریم که انسداد باب علم و علمی فرق بین باب علم و علمی چیست؟ 
پاسخ اجمالی: برای بدست آوردن حکم الله گاهی دلیل قطعی و یقینی برای آن داریم که این دلیل خودش حجیتش بالذات است و نیاز به دلیل دیگری ندارد، این همان علم است، اما گاهی برای دست آوردن حکم الله دلیل قطعی نداریم بلکه دلیل ظنی داریم - مثل خبر واحد - اما اگر چه این دلیل ظنی است، لکن دلیل قطعی - مانند: نص، یا خبر متواتر که دلالت بر حجیت خبر واحد می کند - برای حجیت آن دلیل ظنی اقامه می شود که ما به آن حکم، قطع پیدا می کنیم، این همان دلیل علمی است که منسوب به علم می باشد و حجیتش بالذات نیست بلکه بالعرض است.
پاسخ تفصیلی: هر مکلفی نسبت به هر موضوعی یا علم - قطع و یقین - دارد و یا ظن دارد و یا شک دارد، شک همان جهل است که محل بحث ما نیست، اما هرگاه نسبت به موضوعی علم داشته باشیم، این مطلوب ما است و اگر ظن داشته باشیم، برای اینکه به آن موضوع قطع پیدا کنیم، می بایست طریقی که ما را به آن ظن رسانیده است مورد بررسی قرار بگیرد، اگر آن طریق و آن راه مورد وثوق باشد و به طریقی قطعی، حجیت آن طریق ثابت بشود، آنگاه مدلول آن طریق نیز حجیتش برای ما ثابت می شود، مثلاً می دانیم خبر متواتر برای ما یقین آور و علم آور است، و این حجیتش ذاتی است، اما اگر خبر واحدی حکمی را برای ما بیاورد، ابتدائا ما نسبت به آن حکم ظن داریم، حال اگر بتوانیم با یک دلیل قطعی و یقینی ثابت کنیم که خبر واحد حجت است، آنگاه مدلول این خبر واحد هم برای ما حجت می شود و این حکم اگر چه خودش به خودی خود حجیت ندارد اما چون طریق آن حجت است پس مدلولش نیز حجیت دارد و این همان طریق علمی است.
اما در خصوص آگاهی از حکم الله در زمان غیبت سه نظریه وجود دارد:
نظریه اول: افتتاح باب علم: اخباریون و جناب سید مرتضی از قائلین به این قول هستند، اینها قائل به این هستند که نسبت به معظم احکام شرعی باب علم باز است.
نظریه دوم: انسداد باب علم و انفتاح باب علمی: بیشتر اصولیون قائل به این قول هستند، یعنی در زمان غیبت نسبت به بیشتر احکام شرعی، باب علم بسته است، ولی باب علمی، یعنی ظن خاص، باز است و می‌توان بیشتر احکام را از این راه به دست آورد. مطابق این قول اصل اولی در ظنون عدم حجیت است إلا ما خرج بالدلیل.
نظریه سوم: انسداد باب علم و علمی: برخی از از اصولیون از جمله میرزای قمی و اصحاب ایشان طرفدار انسداد باب علم و علمی بوده و به حجیت مطلق ظن اعتقاد دارند، یعنی مطابق این قول، اصل اولی در ظنون حجیت آنها است إلا ما خرج بالدلیل. مثلاً مطابق این قول اگر دلیل قطعی مبنی بر عدم حجیت قیاس نداشتیم، آنگاه قیاس هم حجت بود. دلیل انسداد از ادله‌ای است که برای حجیت مطلق ظن به آن استدلال شده است و چون یکی از مقدمات آن، انسداد باب علم و علمی به احکام شرعی نسبت به مکلفان است، به آن دلیل انسداد می‌گویند.
اساسا هر مکلفی برای بدست آوردن حکم الله نیاز دارد که آن حکم را به طور قطع و یقین بدست آورد، مثلاً خودش مباشرتا از امام معصوم علیه السلام بپرسد که این همان علم است، اما گاهی برای بدست آوردن حکم الله، امکان علم به آن حکم وجود ندارد، لکن راه ها  و طرقی وجود دارد که به وسیله آن طرق می توان به حکم الله رسید، که این طرق و راه ها اگر چه خودشان از روی علم و یقین نیستند اما چون دلیل یقینی و قطعی بر حجیت آنها داریم، لذا طرق علمی نامیده می شوند، یعنی منسوب به علم هستند، تفاوتی هم نمی کند که در زمان حضور امام معصوم علیه السلام باشد یا در زمان غیبت آنها باشد. پس هرگاه گفته می شود باب علم، منظور همان علم و یقین و قطعی است که خودش بالذات حجیت و قطع دارد، و هرگاه گفته می باشد، باب علمی، منظور راهی است که منسوب به علم است و اگر چه یک دلیل ظنی است لکن چون دلیل قطعی و یقینی بر حجیت آن دلیل ظنی اقامه شده است، لذا آن دلیل ظنی، برای ما حجت می شود. مثلاً هرگاه گفته می شود یک حکمی از طریق خبر متواتر بدست ما رسیده است این همان باب علم است و هرگاه حکمی از طریق خبر واحد به دست ما رسیده است، از آنجائی که خبر واحد ظن آور است، و اصل در ظنون هم عدم حجیت است - مطابق نظر انفتاحیون - لذا اگر دلیل قطعی بر حجیت خبر واحد آورده شود.