حوزه کوئست «مرجع پاسخ به سوالات درسی طلاب»

امروز: 28 شهریور 1397
...
نمایش سوال و پاسخ
موضوع: نحو
تفاوت بین مفعول فیه و ظرف زمان ومکان چیست؟ اینکه هر مفعول فیه ظرف است ولی هر ظرفی ، مفعول فیه نیست ،یعنی چه؟
تعریف مفعول فیه: اسم منصوبی است که برای ما زمان و مکان حدوث و وقوع فعل را بیان می کند، یعنی فعل چه وقت و کجا واقع شده است؟ حال اگر دلالت بر مکان حدوث فعل نماید به آن ظرف مکان گفته می شود، مانند: «وقفت إيمان وراءَ أحمد» در این مثال «وراء» ظرف مكان برای فعل «وقفت» و منصوب بالفتح می باشد و اگر دلالت بر زمان حدوث فعل نماید به آن ظرف زمان گفته می شود، مانند: «سأغيب شهراً» در این مثال «شهراً»،ظرف زمان برای فعل «سأغيب» و منصوب بالفتح می باشد. ظروف نیز به دو قسم تقسیم می شوند: ظروف غیر متصرف: یعنی ظروفی که صرفاً ظررف واقع می شوند و نقش دیگری در جمله پیدا نمی کنند، مانند: «حين، بعد، خلف، و ...» و ظروف متصرف: یعنی ظروفی که هم در نقش ظرف و هم در غیر از ظرفیت بکار می روند، مانند: «یوم، لیل، ساعة و ...».
حال با توجه به توضیح داده شده، مراد از مفعول فیه، یعنی وعاء و ظرفی که فعل در آن انجام شده است، اعم از اینکه آن ظرف، ظرف زمان باشد یا ظرف مکان باشد، آنگاه اگر این چنین باشد می بایست قبل از آن حرف «في» آورده شود، مثلاً هرگاه گفته می شود: «سافرت یومَ الجمعة» یعنی: «سافرتُ في یوم الجمعة». 
اما در خصوص رابطه بین مفعول فیه و ظرف می بایست گفت رابطه میان این دو تساوی است، یعنی هر ظرفی - اعم از ظرف زمان یا ظرف مکان - مفعول فیه است و هر مفعول فیه ظرف است. البته باید توجه داشته که نباید ظرف زمان و مکان را با اسم زمان و مکان یکی دانست، چرا که هر ظرف زمان و مکانی، اسم زمان و مکان می باشد، اما هر اسم زمان و مکانی، ظرف زمان و مکان نیست، لذا از همین رو برخی گمان کرده اند که نسبت میان این دو - مفعول فیه و ظرف زمان و مکان - عام - ظرف زمان و مکان - خاص - مفعول فیه - مطلق است، و حال آنکه این نسبت صحیح نمی باشد. مثلاً هرگاه گفته می شود: «یوم الجمعة خیر الأيام»، اگر چه کلمه «یوم» در این عبارت اسم زمان است، لکن مفعول فیه و ظرف زمان نیست، چرا که اولاً وعاء وقوع فعلی نیست و ثانیاً حرف «في» در تقدیر ندارد. 
پس هرگاه اسماء زمان و مکان حرف «في» در تقدیر نداشته باشند و مبتدا، خبر، فاعل، مجرور به حرف جر و یا مفعول به واقع شوند، آنگاه از ظرفیت خارج می شوند.